Yazılımcıların Manevi Hakları: FSEK Kapsamında Bilgisayar Programlarında Devredilemeyen Haklar

Giriş: Kodu Yazan mı, Parayı Veren mi?

Bir yazılım geliştirici düşünün. Aylarca emek veriyor, binlerce satır kod yazıyor, sonunda ortaya işlevsel bir program çıkıyor. Peki bu program kimin? Yazılımcının mı, işverenin mi? Ve daha da önemlisi: Yazılımcı tüm haklarından vazgeçebilir mi?

Bu sorular, teknoloji sektöründe her gün karşılaşılan ancak çoğu zaman yanlış anlaşılan meselelerdir. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), bu soruların yanıtını ararken "mali haklar" ve "manevi haklar" ayrımını temel alır. Mali haklar devredilebilir, hatta çoğu iş ilişkisinde zaten işverene geçer. Ancak manevi haklar? Onlar başka bir hikâye.

Bu yazıda, yazılım geliştirme sürecinde manevi hakların ne anlama geldiğini, neden devredilemez olduklarını ve işveren-çalışan ilişkisinde bu hakların nasıl dengelendiğini ele alacağım.

Temel Kavramlar: FSEK'te Bilgisayar Programı Nedir?

Bilgisayar Programının Hukuki Tanımı

FSEK, bilgisayar programlarını "ilim ve edebiyat eserleri" kategorisinde koruma altına almıştır. Kanun'un 1/B-g maddesindeki tanıma göre bilgisayar programı:

"Bir bilgisayar sisteminin özel bir işlem veya görev yapmasını sağlayacak şekilde düzene konulmuş bilgisayar emir dizgesi ve bu emir dizgesinin oluşum ve gelişimini sağlayacak hazırlık çalışmaları"dır.

Başka bir deyişle: Kaynak kodu, nesne kodu ve hatta tasarım dokümanları bu korumadan yararlanır.

Eser Sahibi Kim?

FSEK'in 8. maddesi açık: Eseri meydana getiren kişi, eser sahibidir. Yazılım bağlamında bu, kodu yazan kişi demektir.

Ancak burada kritik bir ayrım var. Bir yazılımın "ne yapacağını" belirlemek, eser sahipliği için yeterli değildir. Fikri mülkiyet hukuku, fikirleri değil, fikirlerin somutlaştırılmasını korur. Dolayısıyla:

• "Bir e-ticaret sitesi yapalım" diyen kişi → Eser sahibi değildir
• Bu siteyi kodlayan geliştirici → Eser sahibidir

Bu ayrım pratikte sıklıkla gözden kaçırılır ve uyuşmazlıklara zemin hazırlar.

Mali Haklar ve Manevi Haklar: Temel Fark Nedir?

FSEK, eser sahibine iki tür hak tanır. Bu ikisi arasındaki farkı anlamak, yazılım sektöründeki pek çok karmaşık durumu çözmenin anahtarıdır.

Manevi hakların devredilememesinin nedeni, bu hakların eser sahibinin kişiliğiyle olan derin bağından kaynaklanmasıdır. Nasıl ki kişilik haklarınızı satamaz veya devredemezsiniz, yaratıcı kimliğinizin bir parçası olan manevi haklarınızı da devredemezsiniz.

İşveren-Çalışan İlişkisinde Yazılım Hakları: FSEK m.18/2

Türkiye'deki yazılım sektörünün büyük çoğunluğu işveren-çalışan ilişkisi içinde faaliyet gösteriyor. Bu durumda haklar nasıl dağılır?

Kanun Ne Diyor?

FSEK'in 18/2. maddesi şöyle der:

"Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça; memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıran veya tayin edenlerce kullanılır."

Bu hüküm ilk bakışta "tüm haklar işverene geçer" gibi okunabilir. Ancak dikkatli bir inceleme, durumun daha nüanslı olduğunu gösterir.

Önemli Ayrım: Sahiplik mi, Kullanım mı?

Kanun, işverenin bu hakları "kullanacağını" söylüyor; "sahip olacağını" değil. Bu ince ayrım büyük fark yaratır:

• Mali haklar: İşveren kullanım yetkisini elde eder (ve pratikte bu, sahiplikle benzer sonuçlar doğurur)
• Manevi haklar: Eser sahibi olan yazılımcıda kalır; işverene geçmez

Yargıtay da bu yorumu benimsemiştir. İşveren, mali hakların kullanıcısıdır; ancak eser sahipliği ve buna bağlı manevi haklar, kodu yazan çalışanda kalmaya devam eder.

Yazılımcının Manevi Hakları Nelerdir?

FSEK, eser sahiplerine üç temel manevi hak tanır. Her birinin bilgisayar programları bağlamında özel görünümleri vardır.

1. Umuma Arz Hakkı (FSEK m.14)

Nedir? Eserin kamuya sunulup sunulmayacağına, ne zaman ve nasıl sunulacağına karar verme hakkıdır.

Yazılımda görünümü: Bir yazılımcı, yazdığı programın piyasaya sürülüp sürülmeyeceği konusunda söz sahibidir.

Pratikte durum: Mali hakların kullanımı işverene bırakıldığında, umuma arz yetkisi de genellikle işverene geçer. Çünkü mali hakları kullanabilmek için programın kamuya sunulması gerekir. Ancak bu, hakkın özünün devredildiği anlamına gelmez.

Önemli istisna: Yazılımcı, programın ciddi hatalar içermesi ve mevcut haliyle yayınlanmasının kendi mesleki itibarını zedeleyeceği durumlarda, umuma arzı engelleme hakkını kullanabilir. Bu, "haklı sebep" olarak kabul edilir.

2. Adın Belirtilmesi Hakkı (FSEK m.15)

Nedir? Eser sahibinin, eserinde adının belirtilip belirtilmeyeceğine karar verme hakkıdır.

Seçenekler:

• Gerçek adıyla anılmak
• Takma ad kullanmak
• Anonim kalmak

Yazılımda görünümü: Pratikte yazılım sektöründe, programın herhangi bir yerinde geliştiricilerin adının belirtilmesi yaygın bir uygulama değildir. Ancak bu sektörel teamül, hakkın varlığını ortadan kaldırmaz.

Mahkeme yaklaşımı: Bakırköy 1. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi'nin 2021/14 E., 2021/77 K. sayılı kararı bu konuda önemli bir örnek teşkil eder. Mahkeme, bilgisayar programlarının ekip çalışmasıyla üretildiğini ve sektörde yazarların isminin belirtilmesi uygulamasının bulunmadığını tespit ederek, isim hakkının mali hak sahibinin haklarını engelleyecek şekilde kullanılamayacağına hükmetmiştir.

Bu karar, manevi hakların mutlak olmadığını ve dürüstlük kuralı (TMK m.2) çerçevesinde kullanılması gerektiğini bir kez daha vurgulamıştır.

3. Eserde Değişiklik Yapılmasını Men Etme Hakkı (FSEK m.16)

Nedir? Eser sahibinin izni olmaksızın eserde değişiklik yapılmasını engelleme hakkıdır.

Yazılımda görünümü: Bu hak, yazılım sektörü için belki de en karmaşık olanıdır. Çünkü yazılımlar doğası gereği sürekli güncellenir, hata düzeltmeleri yapılır, yeni özellikler eklenir.

Teknik zorunluluk istisnası: FSEK m.16/2, önemli bir istisna getirmiştir. Mali hakları kullanma yetkisine sahip olan kişi (örneğin işveren), işleme, çoğaltma veya yayma için teknik olarak zorunlu olan değişiklikleri eser sahibinin özel iznini almadan yapabilir.

Bu istisna olmasaydı, her hata düzeltmesi veya güncelleme için yazılımcıdan izin almak gerekecek ve bu durum sektörü işlemez hale getirecekti.

Sınır nerede? Teknik zorunluluk istisnası sınırsız değildir. Yapılan değişiklikler:

• Eser sahibinin şeref ve itibarını zedeleyemez
• Eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozamaz

Bu sınırlar aşıldığında, yazılımcı değişikliği men etme hakkını kullanabilir ve bu haktan sözleşmeyle dahi vazgeçilemez.

Birden Fazla Yazılımcı Olduğunda Durum Ne Olur?

Modern yazılım geliştirme nadiren tek kişilik bir iştir. Genellikle programcılar, tasarımcılar, sistem mimarları ve test uzmanları birlikte çalışır. FSEK, bu durumu iki farklı senaryoda ele alır:

Senaryo 1: Ayrılabilir Katkılar (FSEK m.9)

Her geliştiricinin katkısı ayrıştırılabiliyorsa —örneğin biri frontend, diğeri backend yazdıysa— her geliştirici kendi yazdığı kısmın sahibidir.

Sonuç: Programın tamamı üzerinde işlem yapılacaksa (satış, lisanslama vb.), prensip olarak tüm katkı sahiplerinin rızası gerekir.

Senaryo 2: Ayrılamaz Bütün (FSEK m.10)

Katkılar birbirinden ayrıştırılamıyorsa ve program tek bir bütün olarak meydana gelmişse, eser sahipleri bir "birlik" oluşturur.

Sonuç: Birlik üzerinde yapılacak tasarruflarda tüm eser sahiplerinin rızası aranır. Tek bir geliştiricinin itirazı, işlemi engelleyebilir.

Bu durum, özellikle startup'larda ve kurucu ortakların ayrıldığı senaryolarda ciddi sorunlara yol açabilir. Sözleşmelerin baştan doğru kurgulanması bu nedenle kritik önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

İş sözleşmemde "tüm haklar işverene aittir" yazıyor. Manevi haklarım da devredilmiş mi?

Hayır. Manevi haklar devredilemez olduğundan, böyle bir sözleşme hükmü manevi haklar bakımından geçersizdir. Mali hakların kullanım yetkisi işverene geçer, ancak manevi haklarınız sizde kalır.

İşten ayrıldıktan sonra yazdığım kodlar üzerinde hak iddia edebilir miyim?

Mali hakların kullanımı işverene bırakılmış olacağından, kodları çoğaltma, yayma veya satma gibi ekonomik kullanımları engelleyemezsiniz. Ancak manevi haklarınız (örneğin adınızın belirtilmesi veya itibarınızı zedeleyecek değişikliklerin engellenmesi) devam eder.

İşveren yazılımımı tamamen değiştirdi, tanınmaz hale getirdi. Ne yapabilirim?

Eğer yapılan değişiklikler teknik zorunluluktan kaynaklanmıyorsa ve şeref/itibarınızı zedeliyorsa veya eserin özgün karakterini bozuyorsa, FSEK m.16 kapsamında değişikliği men etme hakkınızı kullanabilirsiniz.

Freelance yazılımcıyım. FSEK m.18/2 benim için de geçerli mi?

Hayır. FSEK m.18/2, işçi-işveren veya memur-idare ilişkisini düzenler. Freelance ilişkide böyle bir karine yoktur. Mali hakların devri için açık bir sözleşme hükmü gerekir. Freelance yazılımcılar, sözleşme yapılmazsa hem mali hem manevi hakları elinde tutar.

Açık kaynak projelerde manevi haklar nasıl işler?

Açık kaynak lisansları mali hakların kullanımını düzenler. Manevi haklar yine yazılımcıda kalır. Bu nedenle çoğu açık kaynak lisansı, orijinal yazarın adının belirtilmesini şart koşar (attribution requirement). Bu, manevi hakların bir yansımasıdır.

Denge Nerede? Pratik Değerlendirme

Manevi hakların devredilmezliği ilkesi, eser sahibinin yaratıcı kişiliğini korumak için tasarlanmıştır. Ancak bu ilkenin mutlak uygulanması, yazılım sektörünün dinamik yapısıyla çelişebilir.

Düşünün: Bir şirket, çalışanının yazdığı yazılımı her güncellediğinde izin almak zorunda kalsa, iş süreçleri durma noktasına gelirdi. Öte yandan, yazılımcının tüm haklarından vazgeçmesini beklemek de hakkaniyete aykırıdır.

FSEK ve Yargıtay kararları, bu dengeyi şöyle kurmaya çalışır:

1. Mali hakların kullanımı işverene bırakılır; bu, ticari faaliyetlerin önünü açar.
2. Manevi haklar yazılımcıda kalır; bu, yaratıcı kimliği korur.
3. Teknik zorunluluk istisnası, güncellemelerin önünü açar.
4. Dürüstlük kuralı (TMK m.2), hakların kötüye kullanımını engeller.

Bu denge her zaman kolay kurulmaz. Her somut olay, kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir.

Sonuç: Kodunuzun Arkasında Durun, Ama Makul Olun

Yazılımcılar açısından manevi haklar, çoğu zaman farkında olunmayan ama önemli bir koruma kalkanıdır. İşvereniniz mali hakları kullanıyor olabilir, ancak yaratıcı kimliğiniz ve mesleki itibarınız hâlâ hukuki koruma altındadır.

Öte yandan, bu hakların amacını aşacak şekilde kullanılması da doğru değildir. Bir hata düzeltmesini engellemek veya rutin güncellemelere itiraz etmek, hakkın kötüye kullanımı olarak değerlendirilebilir.

Hem işverenler hem de yazılımcılar için tavsiyem şu: İlişkinin başında net sözleşmeler yapın. Mali hakların kapsamını, kullanım yetkisinin sınırlarını ve beklentileri yazılı olarak belirleyin. Bu, ileride çıkabilecek uyuşmazlıkların önüne geçmenin en etkili yoludur.

Hukuki Destek

Igniters Tech Law olarak, yazılım sektöründe fikri mülkiyet haklarının korunması konusunda hem şirketlere hem de bireysel geliştiricilere danışmanlık sunuyoruz. İş sözleşmelerinin FSEK uyumluluğundan, eser sahipliği uyuşmazlıklarına kadar geniş bir yelpazede yanınızdayız.

Sorularınız için info@igniterstech.com üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut durumunuza ilişkin değerlendirme için profesyonel hukuki danışmanlık almanızı öneririz.